En, þori ég, get ég, vil ég? Já, ég þorfi get og vil…
Fyrsti kvennafrídagurinn markar djúp spor í baráttusögu íslenskra kvenna. Talið er að þann dag hafi alls 90% kvenna lagt niður störf eða nánast helmingur þjóðarinnar, til þess að krefjast sömu réttinda og launa og karla nutu á vinnumarkaði.
Þessi frídagur kvenna frá hvunndagslegum störfum hafði gríðarleg áhrif um allt land, en fundir sambærilegir þeim sem fram fór á Lækjartorgi voru haldnir nánast á hverju byggðu bóli. Aldrei áður hafði þjóðin orðið vitni að annarri eins samstöðu og konur sýndu þennan dag.
Atvinnulífið lamaðist að miklu leyti og á mörgum af þeim vinnustöðum sem þó voru opnir skapaðist ringulreið. Karlar gengu í störf kvennanna, oftar en ekki óvanir til verka og mikið var af börnum á leik .
Ekki bætti úr skák að kvennafríið hjó einnig skörð í raðir vinnandi karla, þar sem feður ungra barna urðu versgú að sitja yfir þeim heima.
Vanmetin voru störf, vinnan þó reyndist þörf…
Aðdragandann að fyrsta kvennafrídeginum má rekja aftur til ársins 1972, en 18. desemer það ár lýsti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna því yfir, að árið 1975 yrði alþjóðlegt kvennaár, helgað málefnum kvenna og barna undir yfirskriftini Jafnrétti, framþróun, friður.
Vorið 1974 ákváðu Kvenfélagasamband Íslands, Kvenréttindafélag Íslands, Rauðsokkahreyfingin, Menningar- og friðarsamtök kvenna og Félag háskólakvenna ásamt Félagi Sameinuðu þjóðanna að vinna saman að undirbúningi kvennaársins hér á landi. Samstarfsnefnd var skipuð sem undirbjó, auk annarra viðburða, kvennaráðstefnu í Reykjavík 20.-21. Júní.
Að ráðstefnunni kom jafnframt kvennaársnefnd sem stjórnvöld skipuðu á árinu 1975 og var almennt var litið á ráðstefnuna sem hápunkt kvennaársins hér á landi. Annað átti eftir að koma á daginn.
Þegar hér var komið, hafði nokkur umræða átt sér stað í fjölmörgum löndum um kvennafrídag eða allsherjarverkfall kvenna í einn dag, eins og hugmyndin gerði upphaflega ráð fyrir. Með því móti gætu konur sýnt með áþreifanlegum hætti fram á mikilvægi og verðmæti starfa sinna.
Hvers vegna kvennafrí, konurnar fagna því…
Frá því að umræðan um kvennaverkfall barst hingað til lands um og upp úr 1970, var ljóst skiptar skoðanir voru á málinu, ýmist sem óframkvæmanlegu eða jafnvel óæskilegu fyrir jafnréttismálstaðinn.
Var í því sambandi m.a. bent á að verkfalli fylgdu ýmsar lagalegar kvaðir. Væri þeim ekki fylgt eftir, gæti komið til brottrekstrar úr starfi
Leið nú undir mitt kvennaárið, sem þótti hafa gengið vel fram með athyglisverðum fundum, ráðstefnum og listviðburðum. Loks var svo “hápunktinum” náð með kvennaráðstefnunni, sem fram fór á Hótel Loftleiðum. Metaðsókn var, með um 300 ráðstefnugesti þegar mest lét.
Undir lok ráðstefnunnar voru nokkrar konur staddar á ganginum framan við ráðstefnusalinn. Tóku þær tal saman og voru á einu máli um að nú væri að hrökkva eða stökkva með málið um kvennafrídag. Eftirfarandi tillaga var í flýti hripuð niður: Kvennaráðstefnan, haldin dagana 20. Og 21. júní 1975, skorar á konur að taka sér frí frá störum á degi Sameinuðu þjóðanna 24. október nk. til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags síns.
Átta flutningskonum var siðan í flýti hóað saman, sem mynduðu þverpólitíska heild. Ráðstefnan var nú á síðustu metrunum og þegar tillagan var flutt voru aðeins um 100 ráðstefnugestir eftir í salnum. Var tillagan samþykkt með 72 atkvæðum gegn 28.
Nú á að brjóta blað, bráðlega sannast það.
Við sigrum ef saman við stöndum…
Hjólin fóru þó ekki að snúast fyrr en í ágúst. Flutningskonurnar hittust í fyrri hluta mánaðarins og ákváðu að fylgja tillögunni eftir. Efnt var til samskota og með því takmarkaða fé tókst að kosta fjölföldun og póstburðargjöld á kynningarbréfi sem fór á um 75 félög og félagasamtök um mánuðinn miðjan. Þar sagði m.a.: Flutningsmenn tillögunnar hafa myndað bráðabirgðastarfshóp til að vinna að framgangi hennar og afráðið að leita til kvennasamtaka, launþega og annarra, er áhuga hefðu á málinu, um þátttöku í víðtækra samstarfsnefnd.
Þessi málaleitan hlaut almennt mjög góðan hljómgrunn og um miðjan september var framkvæmdanefnd um kvennafrí orðin að veruleika ásamt fimm starfshópum eða fjölmiðla- og upplýsingahópi, fundar- og dagskrárhópi, landsbyggðarhópi, kynningarhópi og fjáröflunarhópi.
Viðfangsefnið var langt í frá einfalt í sniðum. Skammur tími var til stefnu, fjárráð takmörkuð og frá hefðbundnu sjónarhorni stjórnmálanna séð hefði svo víðtækt samstarf átt að vera nánast óhugsandi, þvert á allar flokkslínur.
Á móti kom að einstök stemmning ríkti um kvennafrídag frá upphafi til enda. Konur blésu einfaldlega á allar hindranir. Nú átti að brjóta blað!
Hemildir: tímaritsreinar eftir Björg Einarsdóttur og Gerði Steinþórsdóttur.
Fyrirsagnir og millifyrirsagnir eru teknar úr sígildum baráttusöngvum kvenna.
